Filozofia w Grecji i Rzymie

Pojęcie filozofii

Filozofia (phileo- miłować, sophia- mądrość – umiłowanie mądrości), to wiedza dążąca do poznania bytu i myślenia oraz najogólniejszych praw rządzących człowiekiem, społeczeństwem, przyrodą. Starożytni próbowali odpowiedzieć sobie na egzystencjalne pytania, początki były skromne – poszukiwano jednej zasady świata, która tłumaczyłaby jego chaotyczne bogactwo. Filozofów często nazywano mędrcami, gdyż to właśnie z rozumu czerpali swoją wiedzę.

Powstanie filozofii greckiej określa się na przełom VII i VI w p.n.e.Pierwszy raz tego terminu użył Pitagoras.

Działy filozofii

  • estetyka – nauka o pięknie
  • etyka – nauka o zasadach moralnych
  • logika – nauka poprawnego myślenia
  • metafizyka – nauka o podstawach mitu
  • psychologia – nauka o duszy

Do podstawowych systemów filozoficznych stworzonych przez Greków, chociaż nie jednych w tym czasie zaliczamy:

STOICYZM – filozofia  zapoczątkowana w III w. p.n.e. w Atenach przez Greka Zenona z Kioton. Uznawała za najważniejsze i jedyne dobro cnotę pojmowaną jako życie zgodne z zasadami rozumu i prawami wszechświata (wewnętrzna równowaga). Życie takie pozwala człowiekowi – poprzez rozumowe opanowanie afektów i namiętności – uniezależnić się od zewnętrznych okoliczności i osiągnąć ideał mędrca oraz prawdziwą wolność. To umiejętność zachowania spokoju wewnętrznego i hartu ducha w trudnych sytuacjach życiowych. Człowiek powinien zarówno w szczęściu, jak i w rozpaczy zachować spokój. Uznawali materię i poznanie rozumowe. Twierdzili, że należy wyrzec się dóbr przemijających i żyć w zgodzie z naturą gdyż jest rozumna, harmonijna i boska. Mędrzec ceni tylko cnotę, potępia zło i jest obojętny wobec bogactwa, siły, urody, zaszczytów. Filozofię stoicką cechowała surowa powaga, trzeźwość, rygoryzm. Seneka i Marek Aureliusz należą do młodszej szkoły stoickiej. Marek napisał: Wejdź w siebie. Tę cechę ma wola rozumna, że czuje zadowolenie wewnętrzne, gdy postępuje sprawiedliwie i przez to samowolna jest od niepokoju. Odbiegali od pierwotnego materializmu, ograniczyli filozofię stoicką wyłącznie do etyki i mądrości życiowej. Stoikiem był także Epiklet, który napisał: Trzymaj krótko na wodzy swe namiętności, by się stały biczem smagającym po ciebie. Do dziś w naszym języku funkcjonuje popularny zwrot „stoicki spokój”.

EPIKUREIZM – twórcą kierunku jest Epikur z Samos, który twierdził, że aby odnaleźć szczęście należy korzystać z życia, co nie jest równoznaczne z rozpustą. Najważniejsze jest szczęście indywidualne człowieka, które mógł osiągnąć jedynie człowiek mądry i sprawiedliwy. Wyznawano zasadę:” Jedynym dobrem  jest przyjemność, a brak bólu”. Warunkiem do szczęścia wystarczającym jest atraksja, czyli brak cierpienia i trosk. Postępowali w myśl zasady „carpe diem” – chwytaj dzień, ciesz się chwilą, korzystaj z każdego dnia, nie marnuj mijającej chwili. Mawiali: Jesteśmy tylko dotąd, dopóki żyjemy oraz Korzystajmy z życia, bo mija i więcej nie wraca.

HEDONIZM – doktryna etyczna według której przyjemność jest jedynym lub najważniejszym dobrem, właściwym celem życia i naczelnym motywem ludzkiego postępowania. Styl życia będący skrajnym odłamem  epikureizmu. Poglądy hedonistyczne głosił Arystyp z Cyreny (435 – 355 r. p.n.e.) uczeń Sokratesa. Uważał, że najwyższą przyjemności jest przyjemność zmysłowa. Zatem celem życia jest jak największa liczba przyjemności cielesnych. Wyznawcą hedonizmu w nieco łagodniejszej formie był Epikur, który uznawał, że człowiek doznaje przyjemności, w momencie gdy nie cierpi, należy zatem unikać bólu i przykrości. Twierdził, że nie należy dążyć do zaspokojenia wszystkich swoich zachcianek, gdyż zwiększą się potrzeby, które trudniej będzie zaspokoić. Należy zatem wybierać przyjemności duchowe.

CYNIZM – twórców tego systemu nazywano „filozofami z beczki” na cześć Diogenesa, który zamieszkał w beczce. Ich zdaniem człowiek powinien czuć zadowolenie, gdy osiągnie minimum niezbędne do życia. Majątek i cenne przedmioty przynoszą jedynie strach przed ich utratą. Mędrzec nie powinien liczyć się z powszechnie uznawanymi systemami wartości, największą wartością powinien być dla niego rozum. Drwina z autorytetów.

SCEPTYCYZM – najbardziej znanym przedstawicielem tej filozofii jest Pyrron z Elidy, który wprowadził filozofię zwątpienia. Uważał, że prawda jest dla człowieka niedostępna, gdyż ograniczają go możliwości poznawcze.

ZŁOTY ŚRODEK (łac. aurea mediocritas) – złote umiarkowanie, najlepsza pośrednia droga pomiędzy zjawiskami skrajnymi

PLATONIZM – mądrość źródłem dobra i piękna

Znakomici filozofowie greccy

Ich poglądy stały się podstawą całej filozofii europejskiej.

Sokrates (469 – 399 p.n.e.)miał żonę Ksantypę i dwóch synów. Był nauczycielem Platona i pośrednio Arystotelesa. Nie zostawił po sobie żadnych pism, a jego poglądy znamy z relacji Platona. Stworzył podstawy etyki i logiki. Głosił pogląd o istnieniu absolutnego dobra, a poznawanie go i dążenie do niego to zadanie prawdziwego, myślącego człowieka. Swoich poglądów nie spisał, ale nazwał je. Prowadził dyskusje na placach i ulicach Aten. Nie dbał o swój wygląd, toteż zazwyczaj był obdarty, ale zawsze otoczony wianuszkiem uczniów. Gdy miał 70 lat oskarżono go o „demoralizację młodzieży i wprowadzanie nowych bogów” za co skazany został na śmierć poprzez wypicie cykuty. Metodą przekonywania Sokratesa było zadawanie umiejętnych pytań i prowadzenie do dyskusji. Rozmawiał z młodymi ludźmi o nurtujących ich problemach. Przeciwnikami Sokratesa byli sofiści, czyli zawodowi nauczyciele mądrości, uczący za pieniądze przede wszystkim sztuki mówienia. Uważali, że prawdziwa wiedza jest dla człowieka całkowicie niedostępna. W związku z tym cokolwiek powiemy, będzie to równie słuszne. Uważali, że lepiej skupić się na sposobach przekonywania rozmówcy. Słowami bowiem jak zauważyli można udowodnić wszystko. Sokrates zwalczał poglądy sofistów.

Nauki Sokratesa:

  • Uczył cnoty, nazywał ją działalnością (arete) i najwyższą wartością etyczną. Cnotą nazywał sprawiedliwość, odwagę, świadomość dobra i zła.
  • Wiedza jest osiągalna dla każdego człowieka.
  • Wiedza prowadzi do szczęścia, więc nawoływał: poznaj samego siebie.
  • Zdobywając wiedzę zyskujemy dobro i szczęście.
  • Demaskował pozorną wszechwiedzę człowieka. Mówił o sobie i o innych: „Jedno wiem, że nic nie wiem”
  • Dobro pochodzi z mądrości, a zło z głupoty. To co jest dobre jest także piękne. Mądrość, dobro i piękno zapewniają człowiekowi prawdziwe szczęście.

Sokrates uprawiał tzw. filozofię człowieka.

Platon (427-347 p.n.e.)zwano go Platonem (człowiekiem o szerokich barach) chociaż nosił imię Arystokles. Wielki filozof, uczeń Sokratesa, nauczyciel Arystotelesa. Platon ćwiczył się w poezji, malarstwie i muzyce. Pozostawił po sobie ponad 20 pism w formie dialogu,. Najbardziej znane to: Obrona Sokratesa, Gorgiasz, Fedon, Uczta oraz Państwo. To właśnie dzięki Platonowi znamy poglądy Sokratesa.  Bohaterem niemal wszystkich dialogów platońskich jest właśnie Sokrates. W młodości Platon uczestniczył w igrzyskach olimpijskich. Stworzył Akademię platońską, czyli szkołę filozoficzną, która utrzymywał się do VI w. n.e. Mieściła się w gaju Akademosa, stąd nazwa akademia. Akademia Platońska była pierwszym w dziejach uniwersytetem. Studiowano w niej filozofię, politykę, matematykę, astronomię, nauki przyrodnicze.

Rozróżniał byt realny i idealny. Uważał, że zasada świata nie jest materialna (ziemia, ogień, powietrze, atom) ale idealna. Każda rzecz materialna jest po prostu odbiciem, cieniem niematerialnej i duchowej idei. Rzeczywistość materialna (widzialna) jest jedynie niedoskonałym odbiciem rzeczywistości niematerialnej i niezniszczalnej idei świata, spośród których najważniejsza jest idea dobra. Jedynie idee naprawdę istnieją – są realne i posiadają wartość wieczną i bezwzględną, istotą platonizmu jest idealizm. Człowiek żyjący na ziemi jest jakby uwięziony w ciele, bo jego dusza jest przecież niematerialna – postrzega swoimi zmysłami tylko cienie.

Teoria jaskini – ludzie żyją w świecie cieni, są skrępowani i zniewoleni. Nie znają prawdziwego świata. Gdyby ludzie wyszli z jaskini byliby zaskoczeni. Według Platona świat cieni, to życie w którym żyjemy.

Jego zdaniem każdy człowiek rodzi się z pewnym zasobem wiedzy, który ujawnia się w trakcie życia. Człowiek nie uczy się, lecz przypomina sobie pewne prawdy. Wynika to z faktu, że dusza zanim stałe się z ciałem jednością przebywała w świecie idei i mogła się z nimi zapoznać.

Poznanie zmysłowe jest więc zawsze niedoskonałe, a jedyna pewna wiedza, to wiedza pojęciowa, pojęcie jest bowiem najbliższe świata idei. Platon zauważał także problemy sztuki, życia i państwa. Jest autorem teorii idealnego państwa, którego strukturę porównuje do struktury duszy. W duszy człowieka sprawiedliwego panuje harmonia, podobnie będzie  z państwem gdy zapanuje w nim sprawiedliwość. Rządzić powinni filozofowie wyróżniający się rozumem, męstwem, opanowaniem namiętności i bez własności, a nawet rodzin. Był przeciwnikiem demokracji, stworzył utopijną teorię idealnego państwa, na którego czele stać mieli filozofowie. Swoje poglądy zawarł w dziele „Państwo”, które do dziś uważane jest za obraz pierwszej utopii.

Arystoteles (384 – 322 r. p.n.e.) –  był synem lekarza Nikomacha, pochodził ze Stragiry. Wychowywał Aleksandra Wielkiego (uczył go). Po powrocie do Aten założył własną szkołę – Liceum, był to zakład gimnastyczny przy świątyni Apollina Likejosa w Atenach. Zwana była też „szkołą perypatetyków” (od gr. peripatos- krytyka promenada), w której podczas spacerów prowadzono dyskusje filozoficzne. Wykładał tam 12 lat. Większość jego dzieł powstała jako „pisma szkolne”- książki dla uczniów. Arystoteles zajmował się logiką, przyrodą (fizyka, biologia zwana wtedy historią naturalną), psychologią, metafizyką, etyką, polityką, retoryką i estetyką.

Odrzucił platoński podział na ideę i cienie idei uważając go za sztuczny. Stwierdził, że ani same idee, ani sama materia nie mogą być istotą świata a istnieją jedynie konkretne rzeczy. Według niego tworzą ją jedność materii i formy. Materia jest wieczna, niezniszczalna, ale forma nadaje jej istnienie.  U początku wszechświata znajdowała się tzw. pierwsza przyczyna, czyli rozum. To ona zapoczątkowała ciąg zdarzeń przyczynowo-skutkowych. Uważał, że poznanie ma charakter rozumowy, nie udowadniał prawd. Państwo według Arystotelesa nie może składać się z jednolitych obywateli ale z indywidualności i różnorodności jednostek. Te cechy są siłą napędzającą rozwój państwa. Głosił teorię państwa środka, czyli interesów klasy średniej, która jest największą przepaścią pomiędzy najbogatszymi, a najuboższą czerniną.

Jest on autorem słynnej „Poetyki” – pierwszej teorii poezji w ogóle. Twierdzi, że literatura jest sztuką naśladowczą (po grecku mimezis – naśladowanie rzeczywistości przez sztukę). Opisał także poszczególne rodzaje i gatunki literackie. Gatunkiem najwartościowszym jest tragedia, bo wywołuje największe emocje u odbiorcy. A to właśnie reakcje odbiorcy są miernikami wartości dzieła. Za wzór poety epickiego uważał Homera. Na poetyce Arystotelesa wzorował się w „Liście do Pizonów” Horacy, a w oświeceniu francuski autor sztuki poetyckiej Franciszek Bulao. Arystoteles uporządkował naukę starożytności tworząc wielki system filozoficzny. Przez stulecia był to dla europejskich myślicieli wzór symetrycznego, logicznego myślenia. Jego słynne powiedzenia to: Jedna jaskółka nie czyni wiosny oraz Największe występki wynikają z największych pragnień.

Diogenes z Synopy (412-343 r.p.n.e.) filozof grecki ze szkoły cyników. Uczeń i następca Arystotelesa. Głosił, że człowiekowi do szczęścia wystarczy zaspokojenie jedynie najbardziej elementarnych potrzeb, sam też ograniczał się do minimum.

Filozofia rzymska

Rzymianie nie stworzyli własnego systemu filozoficznego ale pogłębiali myśli zapoczątkowane przez Greków.

EKLEKTYZM – łączenie w jedną całość różnych, często niespójnych teorii. Przedstawicielem tego nurtu był polityk i pisarz rzymski Cyceron.

SCEPTYCYZM – polegał na odrzuceniu założenia, że możliwe jest poznanie prawdy oraz uzasadnionej i wiarygodnej wiedzy.

Znakomici filozofowie rzymscy

Seneka (Lucius Anneus Seneka) 4 r. p.n.e. – 65r. n.e. – mieszkał w Rzymie. Był stoikiem i wychowawcą przyszłego cesarza Nerona i dygnitarzem za jego panowania. Autorem popularnych pism etycznych i licznych tragedii,  wzorowanych na utworach greckich. Napisał min „O życiu szczęśliwym”.  Największą popularnością cieszyły się jego listy moralne do Lucyliusza. Jest przedstawicielem stoickiej szkoły rzymskiej. Propagował doskonalenie siebie i wewnętrzny spokój. Posądzany o udział w spisku na życie Nerona popełnił samobójstwo.

Marek Aureliusz – 121-180 r. n.e. – był cesarzem rzymskim, zwanym filozofem na tronie. Pochodził ze starego rodu plebejskiego. Lubił życie spokojne poświęcone lekturze i pisaniu. Rządy sprawował z niechęcią. Okres jego panowania był niepomyślny, Rzym gnębiły wojny i klęski żywiołowe. Pozostawił po sobie „Rozmyślenia” napisane w formie pamiętnika. Był także stoikiem i uważał, że we wszystkim należy zachować miarę. Wszystko, co związane jest z ciałem to rzeka, a co z duszą to sen. Życie miało być dla niego jedynie chwilowym przystankiem w podróży. W życiu trzy akta tworzą sztukę całą. Topos theatrum mundi – świat teatrem, człowiek aktorem.

Teorie filozofów na temat powstania świata

Anaksymander (ok. 609-547 p.n.e)uważał ,że świat powstał z żywiołów.

Anaksymenes (ok.585-525 p.n.e.)uważał, że świat powstał z ruchów powietrza.

Demokryt z Abdery (ok. 460-360 p.n.e.) – uważał, że świat powstał z niepodzielnych atomów (materialne) oraz próżni (niebyt). Liczba atomów jest nieskończona, stale krążą. Kierował się materializmem.

Empedokles (ok.490-430 p.n.e) uznał, że są cztery zasady świata zwane też żywiołami, pierwisatkami: ziemia, woda, ogień, powietrze. Uważał, że każdy spośród czterech elementów występuje w każdej rzeczy, różnica występuje w proporcjach występowania pierwiastków.

Epikur z Samos (341-270 p.n.e.) – był filozofem materialistą. Około 307 r. p.n.e. założył szkołę w Atenach, gdzie do końca życia prowadził wykłady i dyskusje z uczniami, wywierał wielki wpływ na swoich współczesnych. Był twórcą kierunku zwanego epikureizmem zakładającego, że szczęście może zapewnić człowiekowi tylko spokój (ataraksja), płynący z niezakłóconego troskami życia w zamkniętym gronie przyjaciół, pośród biesiad i dyskusji filozoficznych. Głosił zasadę: carpediem – chwytaj dzień, ciesz się chwilą. Zasada ta mówiła, że należy cieszyć się życiem korzystać z jego radości, bo dobro to przyjemność, czyli brak bólu – epikureizm.

Heraklit z Efezu (ok. 540-480 p.n.e.) filozof zmiany i ruchu pochodzący z rodziny królewskiej. Uważał, że świat powstał z ognia, wszystko jest bardzo zmienne. Jego teoria o ogniu wzięła się z dynamiki tego żywiołu, wynikała z nieustannej walki przeciwieństw. To on powiedział: panta rhei, czyli wszystko płynie i nie można dwa razy wejść do tej samej wody. Był zwolennikiem poznawania przez zmysły, twierdził że świat jest jeden i nie został stworzony przez żadnego z bogów ani przez żadnego z ludzi, lecz był jeden i będzie wiecznie żyjącym ogniem.

Tales z Miletu (ok. 620-540 r.p.n.e.)- filozof przyrody i natury. Uważał, że świat powstał z wody, z której narodziły się inne pierwiastki (żywioły)

Ksenofanes – uważał, że wszystko powstało z ziemi i w końcu się w nią obróci.

Pitagoras – (VI w.p.n.e.) matematyk grecki (twierdzenie Pitagorasa), filozof (wędrówka dusz). Założył szkołę – związek religijny, zwany pitagorejskim. Powoływali się na niego pitagorejczycy, którzy zasady świata dopatrywali się w liczbach.

Św. Augusty – filozof i teolog, ojciec Kościoła, główny autorytet filozofii chrześcijańskiej do XIII w. Urodził się w 354 r. w północnej Afryce. Jako młodzieniec korzystał z wszelkich przyjemności pogańskiego świata. Trwało to do czasu kiedy usłyszał tajemniczy głos, który rozkazał mu „weź i czytaj”. Niemalże natychmiast przeszedł na wiarę chrześcijańską. Będąc biskupem w Hipponie na wybrzeżu Afryki, z przerażeniem dowiedział się o tragicznym upadku Rzymu, złupionego w 410r. przez Wizygotów. Za nieprzejednaną walkę z tzw. odszczepieńcami nazwany został „młotem na heretyków”. Św. Augustyn stworzył pierwszy rozbudowany system ortodoksyjny filozofii chrześcijańskiej, który oparł na zasadach teocentryzmu i bezwzględnej zależności świata i człowieka od Boga. Do jego najwybitniejszych dzieł należą:

  • Dialogi filozoficzne – pisane jeszcze przed przyjęciem chrztu,
  • O prawdziwej religii, O trójcy – traktaty teologiczne,
  • Państwo boże – dzieło historiozoficzne,
  • Wyznania – autobiografia religijna