Franciszek Karpiński

Franciszek Karpiński (1741-1825) Pochodził z ubogiej rodziny szlacheckiej osiadłej na Pokuciu. W ósmym roku życia został oddany do kolegium jezuickiego a Stanisławowie, później kontynuował naukę w lwowskiej Akademii, tu zyskał tytuł bakałarza teologa oraz doktora filozofii. Następnie podjął pracę w palestrze (sądownictwie) w Sądzie Głównym Trybunału Koronnego w Lwowie. Był człowiekiem towarzyskim. Z okresu lwowskiego datuje się pierwsza miłość do Marianny Broselówny, którą poeta nazywa Justyną, tj. każdą następną. Z pracy w sądzie szybko zrezygnował i został guwernerem synów magnackich, przy okazji kształcił swoją znajomość języka francuskiego. Półtora roku spędził we Wiedniu, gdzie uczęszczał na wykłady uniwersyteckie, bywał w bibliotece cesarskiej. Po powrocie do kraju dzierżawił majątki ziemskie w okolicach Lwowa. W 1780r. przybył do Warszawy na zaproszenie Adama Kazimierza Czartoryskiego, by pełnić u niego obowiązki sekretarza, a potem bibliotekarza. Opromieniała go wtedy sława poety, bo w tymże roku wydał we Lwowie tomik wierszy, pt. Zabawki wierszem i przykłady obyczajne, które to dedykował właśnie Czartoryskiemu. Potem zamieszka w pałacu błękitnym w rezydencji księcia, miał stałą pensję także od Czartoryskiego. Spotkał się z poetami, których mecenasem był książę. Został przedstawiony królowi, brał udział w obiadach czwartkowych. Rozczarował się do życia dworskiego (nie otrzymał spodziewanych profitów, miał zbyt małe poczucie niezależności, nie umiał prawić komplementów, męczyły go intrygi dworskie). Jest to jednak najbardziej płodny okres w jego twórczości. Później krótko bawi na dworze Izabeli Branieckiej w Białym Stoku, potem znowu jest guwernerem, by wreszcie przywilejem królewskim otrzymać w długoletnią dzierżawę połać gruntu po wyrębie lasu w Kraśniku na wschodnim skraju puszczy Białowieskiej, tam przebywa do końca życia. Pod koniec życia kupił na własność majątek Chorowszczyzna, tu zmarł, a pochowano go na cmentarzu w niedalekim Łyskowie (Białoruś).

Twórczość Karpińskiego:

  • tom poezji Pieśni nabożne, są wśród nich m.in. Pieśń poranna (kiedy ranne wstają zorze...), Pieśń wieczorna (Wszystkie nasze dzienne sprawy...) i kolęda Bóg się rodzi
  • u schyłku życia napisał pamiętniki pt. Historia mego wieku i ludzi, z którymi żyłem
  • dramaty
  • rozprawy
  • wiersze patriotyczne
  • wiersze społeczne

Franciszek Karpiński jest przedstawicielem sentymentalizmu. Kierunku literackiego o zasięgu europejskim głoszącego pryzmat uczuć nad rozumem. Sentymentalizm jest zbudowany na podwalinach egzaltowanej uczuciowości.

Reprezentanci:

J.J. Rousseau - Nowa Helozia

Charakterystyczna dla sentymentalizmu krytyka kultury znajdowała swoje potwierdzenie w swych utworach. Rousseau widział szansę uzdrowienia człowieka w powrocie do pierwotnej naturalnej czułości i prostoty. Heloiza stała się wzorem XVII wiecznej sentymentalnej kochanki, a dzieje jej miłości przykładem triumfu naturalnych uczuć nad różnicami społecznymi.

Puławy były ośrodkiem polskiego sentymentalizmu. W 1783r. Czartoryscy manifestacyjnie opuścili Warszawę, po konflikcie z królem i udali się do Puław. W odróżnieniu od klasycyzmu panującego na dworze, oni urządzali swoje posiadłości w stylu sentymentalnym. Charakterystyka sentymentalizmu:

  • Szukanie pierwotnej szczęśliwości w świecie natury (Rousseau)
  • Atmosfera czułości i miłości
  • Gatunkiem literackim są sielanki i erotyki. Tematyka jest osobista, intymna, natura zespolona z przeżyciami człowieka
  • Pielęgnowanie starych tradycji rycerskich

Do Justyny. Tęskność na wiosnę.

Podmiot liryczny kreowany jest na gospodarza nadaremnie czekającego plonów ze swojej ziemi. Opis stanu przeżyć wewnętrznych podmiotu kontrastuje poetę z otaczającą przyrodą. Mimo iż w całym utworze poeta w sposób bezpośredni nie mówi o miłości. Można się domyślić, że przyczyną jego smutku jest rozłąka i tęsknota za ukochaną. Tytułową Justynę określa Karpiński jako światło, pszenicę, ptaszka, kwiatek, porównując ją w ten sposób do natury i przyrody. Wiosna symbolizująca życie i miłość, jest dla cierpiącego podmiotu czasem smutki i żalu. Utwór kończy błagalna apostrofa do wiosny. W swoim utworze Karpiński posłużył się prostym, śpiewanym językiem, stwarza sugestywny nastrój melancholii i smutku. Cechy typowe sentymentalizmu w utworze:

  • nieszczęśliwa łzawa miłość,
  • częste porównania do natury, przyrody
  • pragnienie uczucia miłości.

Ulubionym gatunkiem sentymentalizmu była sielanka, pisał je już Wergiliusz, są to utwory o tematyce wiejskiej, pokazują idylliczność wsi. Szymon Szymonowic pisał sielanki racjonalistyczne, opisujące realizm życia na wsi.

Laura i Filon - Udramatyzowany dialog poprzedzony monologiem Laury. Cechy sentymentalne utworu:

  • bohaterowie utworu to pasterze o wymyślonych włoskich imionach,
  • pokazuje perypetie miłosne kochanków, którzy na łonie natury wyznają sobie miłość (zazdrość) ale wszystko to prowadzi do szczęśliwego zakończenia.
  • kochankom towarzyszy odpowiednia sceneria: blask księżyca, wycie psów, świergot ptaków.

Idylliczna, radosna, pogodna atmosfera, miłość poddana próbie zwycięża.

Pieśń dziada sokalskiego w kordonie cesarskim

Napisana po pierwszym rozbiorze Polski, autor dał ją dziadu sokalskiemu, który śpiewał ją i za to był represjonowany przez Cechów i szlachtę. Składa się z dystryktu, 6 strof dwuwersowych. Wersy są bardzo krótkie, dostrzegamy ciekawą rytmikę (rymy aa bb). Język jest prosty, gdyż podmiot liryczny stylizuje się na wędrownego śpiewaka, a pieśń adresowana jest do ludzi prostych, a wskazuje na zbytki i nieład (anarchia szlachecka). Pieśń jest utrzymana w żałobnych melancholijnym nastroju, stanowi sugestywny obraz tracącej powoli swą niepodległość RP.

Żale Sarmaty nad grobem Zygmunta Augusta:

Utwór stanowi poetycki testament autora, zawierający jego refleksję na temat Polski po trzecim rozbiorze oraz przedstawienie sytuacji politycznej dawnej i obecnej. Ostatnia zwrotka utworu różni się od pozostałych budową, stanowi gorzkie podsumowanie. Poeta świadomy nieodwracalności sytuacji, postanawia porzucić swoją twórczość, marzenia osobiste, pozostawiając po sobie jedynie prawo płaczu.

 

Franciszek Karpiński  


EPOKI LITERACKIE

Używamy plików cookies, by ułatwić korzystanie z naszego serwisu. Jeśli nie chcesz, by pliki cookies były zapisywane na Twoim dysku zmień ustawienia swojej przeglądarki.
Więcej informacji o plikach cookies.
Nie pokazuj więcej tego komunikatu.