Epoki literackie w tablicach

Epoki literackie w tablicach:
EPOKA POZIOM PODSTAWOWY POZIOM ROZSZERZONY INNE
STAROŻYTNOŚĆ

Sofokles - Król Edyp

Horacy - Pieśni (wybór)

-

Homer - Iliada

Homer - Odyseja

Sofokles - Antygona

Platon - Obrona Sokratesa

Jan Parandowski - Mitologia grecka i rzymska

Biblia

ŚREDNIOWIECZE Bogurodzica (w kontekście poezji średniowiecznej)

 

Dante Alighieri - Boska komedia (fragmenty Piekła)

 

Dzieje Tristana i Izoldy

Pieśń o Rolandzie

Franciszek Villon - Wielki Testament

Święty Augustyn - Wyznania

Legenda o św. Aleksym

Kwiatki św. Franciszka

Lament świętokrzyski

O zachowaniu się przy stole

Rozmowa Mistrza Polikarpa ze śmiercią

Satyra na leniwych chłopów

RENESANS

Jan Kochanowski  - Fraszki (wybór)

Jan Kochanowski - Pieśni (wybór)

Jan Kochanowski - Treny (wybór)

William Szekspir - Makbet


 

Jan Kochanowski - Treny

Jan Kochanowski - Odprawa posłów greckich

Piotr Skarga - Kazania sejmowe

Szymon Szymonowic - Żeńcy

Mikołaj Rej - Żywot człowieka poczciwego

Mikołaj Rej - Krótka rozmowa pomiędzy trzema osobami: Panem, Wójtem a Plebanem

Łukasz Górnicki - Dworzanin polski

Andrzej Frycz-Modrzewski - O poprawie Rzeczypospolitej

Mikołaj Sęp-Szarzyński - Sonety

Giovanni Boccacio - Sokół

Francesco Petrarca - Sonety do Laury

Thomas More - Utopia

Francois Rabelais - Gargantua i Pantagruel

William Szekspir - Hamlet

William Szekspir - Romeo i Julia

BAROK

Jan Andrzej Morsztyn - wybór poezji

Daniel Naborowski - wybór wierszy

Wacław Potocki - wybór wierszy

Molier - Świętoszek

-

Pierre Corneille - Cyd

Jan Sobieski - listy

Hieronim Morsztyn - wybór

Jan Chryzostom Pasek - Pamiętniki

OŚWIECENIE

 

Ignacy Krasicki - bajki, satyry (wybór), Hymn do miłości ojczyzny

-

Stanisław Staszic - Przestrogi dla Polski

Daniel Defoe - Robinson Crusoe

Stanisław Trembecki - wybór

Franciszek Karpiński - wybór

Franciszek Dionizy Kniaźnin - wybór

Franciszek Zabłocki - Fircyk w zalotach

Ignacy Krasicki - Monachomachia

Ignacy Krasicki - Mikołaja Doświadczyńskiego przypadki

Adam Naruszewicz - Balon

Julian Ursyn Niemcewicz - Powrót posła

Jakub Jasiński - wybór

Józef Wybicki - Pieśń legionów polskich we Włoszech

Voltaire - Kandyd

Denis Diderot - Kubuś Fatalista i jego pan

Jean Jacques Rousseau - Nowa Heloiza

Immanuel Kant - Co to jest oświecenie

John Locke - Myśl o tolerancji

John Locke - Myśl o wychowaniu

ROMANTYZM

Adam Mickiewicz - Romantyczność

Adam Mickiewicz - Pan Tadeusz

Adam Mickiewicz - Dziady cz. III

Adam Mickiewicz - wybór wierszy

Juliusz Słowacki - Kordian (akt I, akt II, akt III sc. 5 i 6)

Juliusz Słowacki - wybór wierszy

Zygmunt Krasiński - Nie-boska komedia [część I, część III (scena w obozie rewolucji), część IV (scena w obozie arystokracji i scena finałowa)]

Cyprian Kamil Norwid - wybór wierszy

Johann Wolfgang von Goethe - Cierpienia młodego Wertera

Juliusz Słowacki - Kordian

Jan Wolfgang Goethe - Faust (część I: fragmenty sceny w pracowni, rozmyślania Fausta o sobie i swoim życiu, rozmowa z Mefistofelesem)

Adam Mickiewicz - Konrad Wallenrod

 

POZYTYWIZM

Bolesław Prus - Lalka

Bolesław Prus - Kamizelka

Eliza Orzeszkowa - Nad Niemnem (fragmenty z tomu III: rozmowa Andrzejowej Korczyńskiej z synem, rozmowa Benedykta Korczyńskiego z synem)

Eliza Orzeszkowa - Gloria victis

Maria Konopnicka - Mendel Gdański

Fiodor Dostojewski - Zbrodnia i kara

Henryk Sienkiewicz - Potop
-

 

Honore Balzac - Komedia ludzka

Gustave Flaubert - Pani Bovary

Emil Zola - Nana

Adolf Dygasiński - Psia Dola

Henryk Sienkiewicz - Quo vadis

 

MŁODA POLSKA

Kazimierz Przerwa-Tetmajer ? wybór wierszy

Jan Kasprowicz ? wybór wierszy

Leopold Staff ? wybór wierszy z różnych epok

Stefan Żeromski - Ludzie bezdomni

Stanisław Wyspiański - Wesele

Władysław Reymont - Chłopi (tom I)

Joseph Conrad - Jądro ciemności

-

Gabriela Zapolska - Moralność Pani Dulskiej

Kazimierz Przerwa-Tetmajer - wybór

Jan Kasprowicz - wybór

Leopold Staff - wybór

Joseph Conrad - Lord Jim

DWUDZIESTOLECIE MIĘDZYWOJENNE

Stefan Żeromski - Ludzie bezdomni

Zofia Nałkowska - Granica

Witold Gombrowicz - Ferdydurke (rozdz. II, III, VI, VII, VIII, IX, X, XII, XIV)

Maria Dąbrowska - Noce i dnie

Maria Pawlikowska-Jasnorzewska ? wybór wierszy

Bolesław Leśmian ? wybór wierszy

Julian Tuwim ? wybór wierszy


 

Franz Kafka - Proces

Michaił Bułhakow - Mistrz i Małgorzata

 

Bruno Schulz - Sklepy cynamonowe

Marcel Proust  - W poszukiwaniu straconego czasu

James Joyce - Ulisses

Jarosław Iwaszkiewicz - wybór

Kazimierz Wierzyński - wybór

Antoni Słonimski - Niemcom

Jan Lechoń - wybór

Stanisław Młodożeniec - Wiek XX

Bruno Jasieński - But w butonierce

Julian Przyboś - wybór

Konstanty Ildefons-Gałczyński - wybór

Władysław Broniewski - wybór

Leopold Staff - wybór

WSPÓŁCZESNOŚĆ

Tadeusz Borowski - Pożegnanie z Marią (Pożegnanie z Marią, U nas, w Auschwitzu ..., Proszę państwa do gazu, Bitwa pod Grunwaldem)

Gustaw Herling-Grudziński - Inny świat

Czesław Miłosz ? wybór wierszy

Krzysztof Kamil Baczyński ? wybór wierszy

Tadeusz Różewicz ? wybór wierszy

Zbigniew Herbert ? wybór wierszy

Miron Białoszewski ? wybór wierszy

Wisława Szymborska ? wybór wierszy

Stanisław Barańczak ? wybór wierszy

Jan Twardowski ? wybór wierszy

Sławomir Mrożek - Tango

Hanna Krall Zdążyć przed Panem Bogiem

Albert Camus - Dżuma

Witold Gombrowicz - Trans Atlantyk

Stanisław Ignacy Witkiewicz - Szewcy

Maria Kuncewiczowa - Cudzoziemka

Antoni Słonimski - Alarm

Władysław Broniewski - Żołnierz polski

Konstanty Ildefons-Gałczyński - Pieśń o żołnierzach z Westerplatte

Jan Paweł II - Pamięć i tożsamość

Starożytność:
ZAGADNIENIA ZE STAROŻYTNOŚCI
NAJWAŻNIEJSZE INFORMACJE O STAROŻYTNOŚCI
Czas trwania
  • Od VIII w. p.n.e.
  • Do V w. n.e., czyli do upadku cesartwa zachodniorzymskiego - 476r.
  • Czas trwania około 1300 lat.
Filozofia
  • Stoicyzm - główny przedstawiciel Zenon z Kioton, celem życia są cnota i dobro, ideałem człowieka jest mędrzec nieulegający namiętnościom. Spokój można osiągnąć nie szalejąc z radości w chwilach szczęścia i nie tonąc w rozpaczy w nieszczęściu. Należy zachowań kamienną twarz i dystans.
  • Epikureizm - twórca Epikur, celem życia są przyjemności i szczęście, ale są osiagnalne jedynie dla człowieka mądrego i sprawiedliwego
  • Hedonizm - skrajna postać epikureizmu, nastawiona jedynie na doznawanie przyjemności.
Sztuka
  • Religijna (świątynie, posągi bóstw).
  • Propagandowa (posągi władców, łuki triumfalne).
  • Użytkowa (akwedukty, ceramika, rzeźba, malarstwo ścienne).
  • Dążenie do oszczędności wyrazu.
  • Zachowany realizm.
  • KLASYCYZM - od łac. classiccus - wzorcowy, doskonały. Ceniono harmonie, ład, symetrię i uporządkowanie. Nie tylko w sztuce, ale również wśród ideałów życiowych (carpe diem). Antyk stwarza wyjściowy, klasyczny kanon dotyczący norm tworzenia sztuki, określający wyznaczniki piękna lub brzydoty, określono nawet reguły komponowania gatunków literackich. Do powstałego w tym czasie klasycznego kanonu będą odwoływać się  lub wyzwalać się z niego myśliciele i artyści epok późniejszych.
Zagadnienia polityczne
  • VIII - IV w. p.n.e. ostra rywalizacja niezależnycg greckich państw miast
  • V w. p.n.e. okres klasycznej kultury greckiej, Ateny ośrodkiem kultury
  • 330 p.n.e. podboje Aleksandra Macedońskiego
  • od I w. p.n.e. cały świat antyczny zjednoczony wokół imperium rzymskiego
  • IV- V w. rozpad imperium rzymskiego na łaciński Zachód oraz grecki Wschód
Nauka i technika
  • wielkie osiągnięcia matematyków: Tales, Pitagoras, Euklides
  • rozwinięte nauki przyrodnicze, np. system Ptolemeusza w astronomii
Język literatury
  • najwazniejsze gatunki powstały w języku greckim
  • dzieła łacińskie powstają pod silnym wpływem kultury greckiej
Cele literatury
  • upamiętnianie mitów, bohaterów, herosów
  • rozważanie problemów filozoficznych, etycznych, estetycznych
Tematyka
  • mitologiczna,
  • filozoficzna,
  • historyczna,
  • miłosna,
  • autotematyczna
Przewodnie hasła
  • Carpe diem - chwytaj dzień, czyli dążenie do cieszenia się z tego co mamy i wykorzystania każdej chwili
  • Non omnis moriar - nie wszystek umrę, czyli przeświadczenie, że artysta zyskuje nieśmiertelność dzięki swoim dziełom
  • Aurea mediocratis - zasada złotego środka, czyli ważne jest umiarkowanie, spokój i pogoda ducha; zarówno brak jak i nadmiar są szkodliwe, z życia czerpiemy tylko to co jest nam potrzebne.
  • Poznaj samego siebie - szukanie prawdy w sobie, w swoich przemyśleniach.
Typ autora
  • natchniony artysta, np. Homer, Horacy
  • mędrzec - bogaty w przemyślenia, oszczędny w słowa, np. Cycero, Marek Aureliusz
Typowy bohater
  • heros - waleczny, mężny, wierny przyjaciel (Herakles, Achilles, Hektor), czasmi przebiegły (Odyseusz, Tezeusz)
  • władca - sprawiedliwy, mężny wódz, rozważny (Agamemnon)
  • bohater tragiczny - z wysokiego rodku, uwikłany w sytuacją tragiczną (Antygona, Edyp)
Typowy człowiek

Człowiek starożytny wielbił umiar i haromonię. Poszukiwał sposobu na szczęśliwe życie, definiował czym jest cnota i próbował żyć według ustalonych reguł. Ucztował i lubił korzystać z życia, ale wiedział również co to samodyscyplina, spartańskie życie i stoicki spokój. Idealny człowiek antyku był szczery i prostolonijny jak żołnierz, a mądry jak filozof

Zasady poezji
  • heksametr (sześć stóp w każdym wersie, liczba sylab w wersie zmienna, brak rymu, stopy wyznaczone przez samogłoski długie)
  • brak rymu
  • porównania homeryckie, np. prędkonogi Achilles
  • utwory wykonywane w ścisłym połączeniu z muzyką
Uprawiane gatunki

GRECJA:

  • Epos: najważniejszy gatunek epicki, dominował do XVIIw., potem zastąpiła go powieść. Narrator opowiada o przeszłych wydarzeniach, akcja obejmuje dzieje bohaterów na tle ich społeczności, kompozycja ma charakter epizodyczny. Wydarzenia rozgrywają się jednocześnie na płaszczyźnie boskiej i ludzkiej. Utwór dzieli się na cząstki fabularne, np. pieśni. Losem bogów rządzi Fatum, czyli przeznaczenie, oni z kolei wpływają na losy ludzi. Pisany heksametrem, występują liczne epitety, apostrofy, porównania homeryckie. Utwór rozpoczyna się inwokacją, czyli zwrócenie się do, np. muzy przepełnione apostrofami. Często występuje retardacja, czyli zatrzymanie akcji, w celu wywołania napięcie u odbiorcy. Np. Homera - Iliada,  Odyseja
  • Tragedia: podstawowy gatunek dramatyczny, który powstał już w starozytności. Cechuje go obecność dialogu i brak obecności narratora, postacie przedstawiane są w działaniu. Tematyka poważna, styl wypowiedzi wysoki, a utwór kończy katastrofa. Bohater doświadcza ironii tragicznej - nie ma dobrego wyjścia z sytuacji, każda decyzja bohatera zaowocuje tragedią. Występuje zasada trzech jedności: miejsca (akcja toczy się w jedynm miejscu), czasu (czas akcji wynosi dobę) i akcji (wydarzenia skupiają się wokół jednego wątku). Podczas oglądania trategii widzowie mieli doświadczać katharsis, czyli oczyszczenia. Twórcy: Sofoklesa (Antygona,  Król Edyp), Eurypides (Medea, Elektra, Ifigenia w Aulidzie), Ajschylos  (Oresteja, Błagalnice,  Prometeusz skowany).
  • Sielanka: Teokryt
  • Pieśni:  Safona
  • Komedie: Arystofanes - Ptaki, Żaby, Sejm niewieści
  • Bajki: Ezop
  • Anakreontyki: Anakreont
  • Elegie: Tyrteusz
  • Dialogi: Platon - Uczta, Państwo
  • Ody: Pindar
  • Kodyfikacje literatury: Arystoteles - Poetyka

RZYM:

  • Epos: Wergiliusz - Eneida
  • Mity: Owidiusz: Przemiany - poetycka wersja mitologii
  • Mowy: Cycero
  • Pamiętniki: Juliusz Cezar - Wojna galijska, O wojnie domowej; Marek Aureliusz - Rozmyślania
  • Pisama etyczne: Seneka - O życiu szczęśliwym
  • Dzieła historyczne: Tacyt
  • Pieśni: Horacy
  • Kodyfikacje literatury: Horacy - List do Pizonów
Średniowiecze:
Zagadnienia Najważniejsze informacje
Czas trwania

w Europie od V w. do XIV-XVI w.

w Polsce przyjmuje się zakres od końca X w. do schyłku XV w. (lub do 1543); trzy podokresy:
1) X–XIII w. (od powstania państwa polskiego do końca okresu rozbicia dzielnicowego)
2) XIV w. (jednoczenie się państwa polskiego, pierwsze próby literackie w języku polskim)
3) XV w. (kształtowanie się wspólnego języka literackiego, liczne już utwory w języku polskim)

Sztuka o chakterze dydaktycznym, służąca religii i przesiąknięta motywami reli­gijnymi; dwa wielkie style w architekturze: romański i gotycki (por. s. 374)

Filozofia

 

  •  pod przemożnym wpływem religii; najważniejsze autorytety to Biblia i pisarze kościelni
  •  ogromny wpływ wywierają poglądy filozoficzne Arystotelesa i jego komentatorów
  • zwrócona ku sprawom wiecznym, istocie bytu; doczesność podporządkowana wieczności
  • powstają wielkie syntezy całości filozofii i teologii (np. Summa Theologiae św. Tomasza    z Akwinu); w ramach scholastyki wykształca się precyzyjny język filozoficzny
  • obecny jest także mistycyzm, dążący do bezpośredniego poznania Boga, znajdujący oparcie    w religii (liczni święci-mistycy) i w filozofii neoplatońskiej
Tematyka

religijna

rycerska

dworska

Przewodnie hasła

memento mori

danse macabre

franciszkanizm

ad maiorem Dei gloriam

Cele literatury

przede wszystkim dydaktyczne: poinformowanie o faktach, pouczenie, wskazanie wzoru do naśladowania (pareneza)

Tematyka

dominuje tematyka religijna, rycerska i dworska; w Polsce niemal brak np. poezji miłosnej, bardzo niewiele dzieł związanych z tematyką społeczną; pojęcie literatury obejmu­je także gatunki uważane później za pozaliterackie (np. kronika historyczna)

Typ autora

artysta, pisarz pojmowany jako „rzemieślnik”: rola artysty służebna, powszechna anonimowość twórców

Zasady poezji

wiersz zdaniowy, nieregularnie rymowany, wykonywany w ścisłym związku z muzyką

Uprawiane gatunki i nabardziej znane utwory

pieśni religijne (maryjne, wielkanocne i in.): Bogurodzica, Żale Matki Boskiej pod krzyżem, kolęda Anioł pasterzom mówił; przekłady Godzinek, psalmów biblijnych (Psałterz floriański)
kazania: Kazania świętokrzyskie, Kazania gnieźnieńskie
kroniki (wszystkie po łacinie): Galla Anonima, Wincentego Kadłubka, Jana Długosza
hagiografia (żywoty świętych): Legenda o świętym Aleksym, przekłady Złotej legendy (s. 463)
literatura dydaktyczna: religijna Rozmowa Mistrza Polikarpa ze śmiercią, Skarga umiera­jącego, dworska: O zachowaniu się przy stole
satyra społeczna: Satyra na leniwych chłopów, elementy satyry w różnych utworach (m.in. w Rozmowie Mistrza Polikarpa ze śmiercią)

Typowy bohater

święty-asceta: wyrzekający się dóbr doczesnych, umartwiający swe ciało i w pokorze służący bliźniemu, liczne cuda za jego życia i po śmierci są dowodami jego świętości (św. Aleksy)
władca: rycerski, sprawiedliwy, majestatyczny i potężny, walczący z poga­nami, strzegący suwe­renności swego państwa (Bolesław Krzywousty: Kronika Galla, Karol Wielki: Pieśń o Rolandzie)
rycerz: waleczny, wierny swemu władcy, gotów życie oddać za wiarę, przestrzegający kodeksu honorowego, obrońca słabszych, dworny wobec dam (Pieśń o Rolandzie, pieśni trubadurów)

Sytuacja społeczna

– feudalny system społecz­ny: wyraźnie wyodrębnione stany o znanych prawach i obowiązkach – prawo zwyczajowe, oparte na przywilejach nadawanych poszczególnym wsiom, miastom,    grupom ludności (niejednolite nawet w skali jednej dzielnicy) – w społeczeństwie dominuje stan szlachecki (rycerski) – mieszczaństwo jest nieli­cz­ne, w większości niepol­skie (gł. niemieckie) i mało znaczące – kulturę tworzy przede wszystkim duchowieństwo; szkolnictwo organizowane jest przez    duchownych i w zasadzie dla duchownych; wszyscy uczeni są duchownymi

– księgi przepisuje się ręcznie, drogie są surowce (pergamin, papier znany jest od schyłku śred­nio-    wiecza); cena książki (rzędu rocznych zarobków rzemieślnika) uniemożliwia jej szerszy obieg
– u schyłku średniowiecza pojawia się w Europie przełomowy wynalazek: druk

Zagadnienia polityczne

– przez znaczną część okresu brak jedności politycznej, niezależność poszczególnych książąt
– świadomość jedności Królestwa Polskiego trwa nawet w okresie rozbicia dzielnicowe­go    (arcybiskupstwo gnieźnieńskie łączy wszystkie polskie dzielnice, wspólny język polski,    poczucie wspólnej chlubnej przeszłości umacniane przez kronikarzy)
– okresy zagrożenia zewnętrznego; w XIII–XV w. najazdy Tatarów i pogańskich Litwinów,    kolejne wojny z Krzyżakami; zagrożenie ładu w okresie wojen husyckich w 1. poł. XV w.

Wpływy zewnętrzne, język literatury

– uniwersalizm kultury w kręgu Europy Zachodniej i Środkowej: jednocząca rola Kościoła    i łaciny jako powszechnego, ponadnarodowego języka ludzi nauki i kultury
– nowe prądy kulturalne trafiają do Polski głównie poprzez Niemcy i Czechy
– język narodowy pełni w kulturze rolę wtórną, odtwórczą (np. przekłady dzieł łacińskich)

Epoki literackie w tablicach
 

EPOKI LITERACKIE

Używamy plików cookies, by ułatwić korzystanie z naszego serwisu. Jeśli nie chcesz, by pliki cookies były zapisywane na Twoim dysku zmień ustawienia swojej przeglądarki.
Więcej informacji o plikach cookies.
Nie pokazuj więcej tego komunikatu.