Epoki literackie w pigułce

Epoka literacka = okres literacki - faza rozwoju literatury wyróżniająca się jakimiś dominującymi tendencjami, które pojawiają się w większości ówczesnych utworów. Wspólne dla większości twórców stają się idee, stosunek do tradycji, style artystyczne, programy literackie i poglądy estetyczne.

• Epoki w literaturze polskiej następują po sobie przemiennie tzn. po okresie rozkwitu następuje okres stagnacji, często spowodowany sytuacją historyczną kraju.
• Każda nowa epoka zrywa z założeniami epoki wcześniejszej, a nawiązuje do jeszcze wcześniejszej.
• Im bliżej współczesności tym epoki są krótsze, co wynika z rozwoju techniki, cywilizacji oraz wzrostu tempa życia.
• Przechodzenie jednej epoki w drugą nie następuje nagle, to proces stopniowy, a daty graniczne pomiędzy epokami są umowne (najczęściej dotyczą ważnych wydarzeń historycznych lub literackich).
• Nazwy epok piszemy małą literą, za wyjątkiem epoki Młoda Polska

Na poniższym rysunku przedstawiono rozwój epok literackich. Daty graniczne dotyczące trwania epok dotyczą Polski i podano je z pewnym przybliżeniem.

Trudno podać jednoznacznie czas trwania epok literackich. Różni badacze podając daty graniczne przyjmują odmienne wydarzenia historyczne.

Starożytność = antyk (od łac. antiquus - dawny) - termin antyk dotyczy krajów Europy Zachodniej i Bliskiego Wschodu. Tradycyjnie mamy na myśli tylko cześć starożytnego świata, a mianowicie Grecję i Rzym.

Epoka obejmuje okres dziejów najstarszej cywilizacji od około 4000 r. p.n.e. do IV- V w n.e. Za koniec tego okresu przyjmuje się często rok 476, czyli datę upadku cesarstwa zachodniorzymskiego. Wyróżniony okres obejmuje około 4400 lat i jest wewnętrznie bardzo zróżnicowany. Gwałtowny rozwój cywilizacji ludów basenu Morza Śródziemnego był efektem powstania wielu zróżnicowanych kultur, gdzie prym z pewnością wiedzie kultura grecka, a także wzorująca się na niej rzymska. Inne wspaniałe kultury antyczne to np. egipska, hebrajska, a znacznie później także chrześcijańska.

Średniowiecze - początek epoki to IV/V w., a trwa ona do XV w., czyli do zdobycia Konstantynopola przez Turków. w 1453r. Niekiedy za datę graniczną przyjmuje się odkrycie Ameryki przez Kolumba w 1492r. Na myśl średniowieczną wielki wpływ miała doktryna religijna Kościoła - sztuka miała służyć Kościołowi. W Polsce przełomowym wydarzeniem było przyjęcie chrztu w 966r. przez Mieszka I. Jako koniec średniowiecza często podaje się rok 1543, czyli datę wydania dzieła Kopernika O obrotach ciał niebieskich.

W epoce panował uniwersalizm, czyli podporządkowanie państw Europy jednej władzy kościelnej i świeckiej : papieżowi i cesarzowi. W myśli dominował teocentryzm, czyli zasada, że centrum świata stanowi Bóg i że to on jest najważniejszy. Językiem uniwersalnym stała się łacina, obok niej ukształtowały się języki narodowe i piśmiennictwo w tych językach.

Renesans = odrodzenie - we Włoszech rozwijał się już od drugiej połowy XIV w. i trwał co najmniej do pierwszej połowy XVI w. W krajach europejskich na północ od Alp rozwinął się trochę później: na początku lub nawet przy końcu XV w. Zdarzało się, że trwał do początków XVII w, np. w Anglii. W Polsce początki renesansu to już XV w. Za datę kończąca uznaje się często rok 1584, czyli datę śmierci Jana Kochanowskiego.

Epoka nawiązywała do starożytności, przede wszystkim do greckiej i rzymskiej. Istotna była moralna odnowa człowieka. Na życie intelektualne epoki składały się głównie: humanizm i reformacja. Renesans obejmował przemiany w rozmaitych dziedzinach życia, filozofii, ideologii i sztuce. Sztuka zyskała sobie nową funkcję, a mianowicie stała się źródłem przyjemności dla człowieka, a artysta zyskał wysoką pozycję społeczną.

Barok - objął Europę od Portugalii do Rosji i od Anglii do Bałkanów. W większości krajów krystalizował się na przełomie XVI i XVIII w. We Francji wygasł już w połowie XVII w. Generalnie za epokę baroku uważa się wiek XVII. W Polsce trwał do połowy XVIII w. Barok miał wiele nieraz bardzo rożnych przejawów. Typowe dla niego było łączenie elementów chrześcijańskich z mitologią i orientem. Wielkie znaczenie w owych czasach miała kontrreformacja. W sztuce elementy religijne łączyły się ze świeckimi.

Oświecenie - okres w kulturze europejskiej od końca XVII w. po schyłek wieku następnego. Oświecenie to wielki ruch umysłowy związany z zachodzącymi żywiołowo zmianami np. Wielka Rewolucja Francuska. Nastąpił wzrost znaczenia mieszczaństwa, odkrycia naukowe, wymyślono nowe schematy filozoficzne (J. Lock, J.J. Rousseau). W literaturze i sztuce znowu dominuje klasycyzm. Wiodące miejsce wśród pisarzy zajmowali: Wolter, Diderot, Defoe, Swift. Polskie oświecenie zostało podporządkowane celom reformatorsko- wychowawczym, czego przykładem może być powstanie Komisji Edukacji Narodowej czy Teatru Polskiego.

Romantyzm - prąd umysłowy i literacki trwający od Wielkiej Rewolucji Francuskiej po lata czterdzieste XIX w. W Polsce romantyzm datuje się na lata 1822-1863. Cechuje go wewnętrzne zróżnicowanie filozoficzne, światopoglądowe, artystyczne, różnorodność tendencji w poszczególnych kulturach narodowych. Epoka przesycona buntem i ideałami rewolucji. W romantyzmie odwoływano się niekiedy do średniowiecza (stanowczo odrzucano klasycyzm), sztuki ludowej, akcentowano indywidualizm. Romantyzm polski ukształtowała w znacznej mierze nasza sytuacja polityczna, utrata niepodległości, problemy walki o jej odzyskanie, klęska powstania listopadowego.

Pozytywizm - nazwa pochodzi od doktryny filozoficznej A. Comte'a. W Polsce zaczął się kształtować po klęsce powstania styczniowego, a wygasł na początku lat 90 XIX w. Pozytywizm był ruchem społecznym i literackim. Powodzeniem cieszyły się hasła pracy organicznej i pracy u podstaw. Literatura podporządkowała się owym hasłom, co z kolei spowodowało podporządkowanie literatury celom społecznym a także rozwój gatunków publicystycznych. Najwybitniejszym prozaikiem polskiego publicyzmu był B. Prus. Dominującym gatunkiem była powieść, a jej wielcy twórcy to np. H. Sienkiewicz czy E. Orzeszkowa.

Młoda Polska = modernizm = neoromantyzm - przypada na przełom XIX i XX w. Od początku publicyści Młodej Polski zdecydowanie atakowali założenia pozytywizmu, nawiązywali do tradycji romantycznej. Uświadamiano nikły wpływ ideologi pozytywistycznej na realne życie ludzi. Odrzucono empiryzm i racjonalizm a zastąpiono go metafizyką. Stopniowo skłaniano się ku społecznej aktywności.

Dwudziestolecie międzywojenne - okres był wewnętrznie bardzo zróżnicowany. Nastąpił przełom w światowej myśli cywilizacji wywołany I wojną światową. Znalazł najpełniejsze odbicie w twórczości Awangardy krakowskiej np. J. Przyboś, T.Peiper. Bezpośrednio po wojnie debiutowali poeci Skamandra, ale nadal byli czynni poeci starszych generacji, np. L. Staff, B. Leśmian. W dwudziestoleciu tworzyło wielu znakomitych pisarzy np. Gombrowicz, Schulz, Miłosz, Dąbrowska, Nałkowska, Witkiewicz. W ich dorobku można odnaleźć pogłosy niemal wszystkich światowych prądów myślowych tamtej epoki.

Literatura współczesna = powojenna - można ją generalnie podzielić na cztery okresy zgodne z przemianami politycznymi w Polsce:

1. Lata bezpośrednio powojenne - odznaczały się względną swobodą wypowiedzi i przyniosły interesujące dyskusje literackie.
2. Lata 1948-1955 dominował realizm socjalistyczny.
3. Przełom 1956 r. jest datą wspaniałych debiutów np. Herbert, Białoszewski oraz przemiany piśmiennictwa autorów starszych np. Andrzejewski.
4. Zniesienie wszelkich ograniczeń twórczości po 1989 r. rozpoczęło okres ostatni. Nastąpiło ostateczne zniesienie podziału pomiędzy oficjalnym i tzw. drugim obiegiem oraz udostępnienie krajowym czytelnikom literatury emigracyjnej, np. prozy Herling-Grudzińskiego.