Charakterystyka baroku

Krótka charakterystyka epoki:

Barok charakteryzował się różnorodnością tematów i form. Na określenie nowych tendencji w różnych krajach używano odmiennych terminów:

• gongoryzm - Hiszpania,
• marinizm - Włochy,
• sarmatyzm - Polska.

Barok pojmowano jako sztukę kontrreformacji. Wizja świata była niespokojna i chaotyczna. Artyści zaczęli pokazywać w swoich postaciach niepokój, niepewność i niewiarę w możliwości człowieka. Nowa sztuka była początkowo skomplikowana, odwoływał się do intelektu odbiorcy. Artyści stosowali:

• koncept (łac. conceptus - ujecie) oryginalny pomysł kompozycyjny lub stylistyczny mający na celu zaskoczenie czytelnika,
• puetna - zaskakujące zakończenie utworu,
• dowcip - dostrzeganie niezwykłych podobieństw,
• paradoks - czyli myśl kłócąca się z powszechnym mniemaniem.

Niezrozumiałą naturę świata najlepiej wyrażały sformułowania wewnętrznie sprzeczne. Świat nie jest harmonijnym porządkiem. Artyści widzą świat chaotyczny i zmienny. Sztuka opisująca taką rzeczywistość staje się śmiała, zaskakująca i dziwna.

Podłoże społeczno-polityczne:

• 1545 - sobór w Trydencie, początki kontrreformacji,
• 1546 - pierwsze jezuicie kolegium w Polsce,
• 1600 - początek wojen polsko-szwedzkich,
• 1609 - rokosz Zebrzydowskiego,
• 1618 - początek wojny trzydziestoletniej,
• 1621 - bitwa z Turkami pod Chocimiem,
• 1648 - powstanie Chmieleckiego,
• 1651 - bitwa pod Beresteczkiem,
• 1655 - potop szwedzki,
• 1658 - wygnanie arian z Polski,
• 1655 - rokosz Lubomierskiego,
• 1673 - bitwa z Turkami pod Chocimiem
• 1683 - odsiecz Wiednia
• 1697-1763 - rządy Sasów w Polsce

Barok to epoka pełna wojen domowych i kontrreformacji. Renesansowe nurty reformacji uległy załamaniu, a Kościół podjął próby reorganizacji. Na soborze trydenckim postulowano wzmocnienie władzy papieskiej, sformułowano oficjalną naukę Kościoła katolickiego oraz zaczęto przeciwdziałać reformacji. Utrwalenie zasad religii katolickiej miało przez sztukę o charakterze sakralnym, głównie przez architekturę, malarstwo, rzeźbę i literaturę. Wiele dzieł sztuki uległo zniszczeniu a ogłoszenie Indeksu ksiąg zakazanych zapoczątkowało kościelną cenzurę. Kościół chciał powrotu do estetycznego średniowiecza. Wszystkie te zjawiska zmierzały do przeciwdziałania reformacji i określa się je mianem kontrreformacji.

Jezuici:

Szczególną rolę w realizowaniu haseł nowego nurtu miał odegrać, utworzony w 1543r. przez Ignacego Loyolę. Członków zakonu Najświętszej Marii Panny  Serca Jezusowego nazywano jezuitami. Jezuici zakładali szkoły dla ubogiej szlachty umożliwiając w ten sposób kształcenie, zakładali także biblioteki i drukarnie, Jezuici wyróżniali się wysokim poziomem intelektualnym. Wykorzystywali wszystkie metody by pozyskać wiernych. Kościoły jezuickie zaskakiwały wiernych bogactwem form architektonicznych i obfitością wystroju wewnętrznego (bogata ornamentyka). Kościoły olśniewały i przyciągały widzów. Stare kościoły przerabiano na styl barokowy. W kolegiach uczono pisania pobożnych wierszy i organizowano przedstawienia.

Charakterystyka ludzi epoki:

Twórcy baroku podkreślają przemijanie świata i wartości ziemskich. W człowieku dostrzegają dualizm jego natury, tzn. człowiek składa się z ducha i materii. Nastąpiło nasilenie chrześcijańskiej świadomości religijnej, tzn. pojawiły się programy odnowy moralnej i religijnej w ramach kościoła katolickiego. Wprowadzono formy religijności, które miały kształtować duchowość ludzi wykształconych i prostych.